جهانی‌سازی در قرن 21: ارادهٔ انسان، تحولات تکنولوژیک و چشم‌انداز اقتصاد شبکه‌ای

۱. پیدایش «دهکدهٔ جهانی»

در نیمهٔ دوم سدهٔ بیستم، مارشال مک لوهان پیش‌بینی کرد که تکنولوژی‌های اطلاعاتی به‌گونه‌ای پیشرفت می‌کنند که جهان را به یک «دهکدهٔ کوچک» تبدیل می‌کند؛ جایی که فاصله‌ها و مرزهای فیزیکی به‌سرعت محو می‌شوند و ارتباطات و تبادل اطلاعات در مقیاس جهانی با سرعتی بی‌سابقه رخ می‌دهد. این پیش‌بینی امروز به‌وضوح تحقق یافته است: شبکه‌های ارتباطی، اینترنت، رسانه‌های دیجیتال و پلتفرم‌های اجتماعی، مرزهای جغرافیایی را می‌شکنند و فرصتی برای ادغام فوری جوامع، فرهنگ‌ها، اقتصادها و نظام‌های سیاسی فراهم می‌آورند.

این «دهکدهٔ جهانی» نه تنها باعث تسریع دیپلماسی و تجارت می‌شود، بلکه امکان مشارکت مستقیم شهروندان در تصمیم‌گیری‌های دولتی و نظارت عمومی بر رفتارهای نادرست و شرورانه را فراهم می‌کند. در نتیجه، عشق به میهن و احساس تعلق به یک هویت جهانی در هم می‌آمیزی­د و مردم را ترغیب می‌کند تا میهن خود را در چارچوبی وسیع‌تر از سراسر جهان بپذیرند.

2. تعریف و مفهوم جهانی‌سازی

جهانی‌سازی مفهومی چندوجهی است که در طول تاریخ، از دیدگاه‌های مختلف به آن نگریسته شده است. در این بخش، به تفکیک چند دیدگاه اصلی می‌پردازیم:

2.1. تعریف عمومی

از دیدگاه عمومی، جهانی‌سازی به‌معنای ادغام بازارهای جهانی، توسعهٔ تجارت بین‌المللی، سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی و جابجایی آزاد سرمایه است. این روند باعث کاهش قدرت مطلق دولت‌ها و «شکافتن» مرزهای ملی می‌شود؛ به‌طوری که شرکت‌های چندملیتی نقش تصمیم‌گیرنده‌ای در اقتصاد جهانی به عهده می‌گیرند.

2.2. انتقادات و نگرانی‌ها

منتقدان جهانی‌سازی، آن را به‌نام «آمریکایی شدن» یا «افزایش نفوذ سرمایه‌داری» می‌نامند. از نگاه آنها، جهانی‌سازی بستر گسترش اعمال غیرانسانی، تقویت سیاست‌های برده‌داری نوین و تغییر ساختارهای جغرافیای سیاسی جهانی است. در نظر این دسته، جهانی‌سازی منجر به تحکیم نابرابری‌ها، بهره‌برداری ناعادلانه از منابع و تسلط فرهنگی و اقتصادی یک‌دستهٔ کشورها (بخصوص ایالات متحده) می‌شود.

2.3. دیدگاه‌های مختلف دربارهٔ جهانی‌سازی

پیشنهادهای مختلفی برای توصیف جهانی‌سازی مطرح شده‌اند:

• از نظر برخی اقتصاددانان: جهانی‌سازی یک فرآیند فزایندهٔ ادغام بازارهای کالا، خدمات و سرمایه است که به کاهش هزینه‌های تجاری، افزایش کارایی و گسترش فرصت‌های شغلی منجر می‌شود. در عین حال، این فرایند می‌تواند قدرت دولت‌ها را کاهش دهد، زیرا تصمیم‌گیری‌های اقتصادی به‌طور روزافزون به نهادهای بین‌المللی و شرکت‌های چندملیتی واگذار می‌شود.
• از دیدگاه انتقادی: جهانی‌سازی به‌عنوان نمادی از سرکوب ملی‌گرایی، تسلط سرمایه‌داری و امپریالیسم اقتصادی تلقی می‌شود. در این چارچوب، دولت‌های ملی به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه، به‌سرعت تحت فشار سازمان‌های بین‌المللی و شرکت‌های بزرگ قرار می‌گیرند و توان تصمیم‌گیری مستقل خود را از دست می‌دهند.
• از منظر جامعه‌شناسی: جهانی‌سازی سبب توسعهٔ «مدارهای شبکه‌ای» فرهنگی می‌شود؛ افراد می‌توانند به‌سرعت در رسانه‌های دیجیتال تعامل داشته باشند و به‌عنوان یک «گروه عمومی» به مسائل جهانی واکنش نشان دهند. این فرایند می‌تواند به‌ارتقای همبستگی بین‌المللی منجر شود، اما همزمان خطر هویت‌زدایی و تسلط فرهنگ غالب را به همراه دارد.
• از منظر تحولات فناوری: جهانی‌سازی فرصتی برای بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، به‌ویژه اینترنت، هوش مصنوعی، رباتیک و بلاک‌چین می‌باشد. این فناوری‌ها نه تنها تجارت و ارتباطات را تسهیل می‌کنند، بلکه در بهبود بهداشت، آموزش و خدمات عمومی نقش‌آفرینی می‌کنند. در عین حال، چالش‌های مهمی مانند حفظ حریم خصوصی، امنیت سایبری و دسترسی نابرابر به تکنولوژی مطرح می‌شود.
• از منظر محیط‌زیست: جهانی‌سازی می‌تواند فرصتی برای هم‌پوشانی تلاش‌های بین‌المللی در زمینهٔ مبارزه با بیماری‌ها، تغییرات آب و هوایی و حفظ تنوع زیستی باشد؛ اما در عین حال، گسترش تولید صنعتی و تجارت سریع کالاها می‌تواند فشارهای زیست‌محیطی بیشتری ایجاد کند.

3. تاریخچه و نقش سازمان تجارت جهانی (WTO)

3.1. ریشه‌ها و پیدایش

پس از پایان جنگ جهانی دوم، کشورهای پیروز به‌منظور تسهیل تجارت بین‌المللی و جلوگیری از تکرار تجارتی متنازع، به توافق‌نامهٔ «معاهده‌ گات» (GATT) در سال ۱۹۴۷ دست یافتند. این معاهده به‌عنوان سازوکار اصلی تنظیم تعرفه‌ها و موانع تجاری تا قبل از تأسیس WTO به کار می‌رفت. در ادامه، در سال ۱۹۹۵، در شهر مراکش، مذاکراتی به‌نام «پیشنهاد عمومی تعرفه و تجارت» (GATT) برگزار شد و تصمیم برای تشکیل سازمان تجارت جهانی (WTO) اتخاذ شد.

3.2. اهداف اصلی (ماده ۱ اساسنامه)

WTO در اساسنامهٔ خود به پنج هدف کلیدی اشاره دارد:

1. بهبود سطح زندگی مردم: با تسهیل تجارت آزاد، انتظار می‌رود درآمدها و فرصت‌های اقتصادی برای شهروندان افزایش یابد.
2. تولید فرصت‌های شغلی: گسترش بازارها باعث افزایش نیاز به نیروی کار می‌شود؛ این امر می‌تواند به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه فرصت‌ساز باشد.
3. افزایش مداوم درآمدها: بازاریابی بیشتر کالاها و خدمات منجر به رشد درآمدهای ملی می‌شود.
4. بهره‌برداری معقول از منابع جهانی: تجارت آزاد می‌تواند استفاده بهینه‌تر از منابع طبیعی و انسانی را فراهم کند.
5. تقویت مبادلات تجاری و بهبود نظام‌های تجاری: WTO به‌عنوان یک نهاد نظارتی، سعی در حذف موانع تجاری، رفع تبعات منفی و پیشبرد توافق‌نامه‌های تجاری متعدد دارد.

3.3. مزایا و معایب WTO

• مزایا
  • ایجاد بستر قانونی برای حل‌وفصل منازعات تجاری بین کشورها.
  • تسهیل ورود کالاهای جدید به بازارها، که می‌تواند مصرف‌کنندگان را از تنوع بیشتر و قیمت‌های پایین‌تر بهره‌مند سازد.
  • تشویق به اصلاحات ساختاری در کشورهای عضو برای بهبود رقابت‌پذیری.
• معایب
  • فشار بر صنایع بومی در کشورهای در حال توسعه که نمی‌توانند به‌سرعت با شرکت‌های چندملیتی رقابت کنند؛ این می‌تواند منجر به بیکاری و نابرابری شود.
  • کاهش حاکمیت ملی در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی؛ کشورهای عضو مجبور به پذیرش مقرراتی می‌شوند که گاهی با سیاست‌های داخلی ناسازگار است.
  • ارتقای دسترسی غیرمنصفانه به فناوری و سرمایه‌گذاری، به‌ویژه برای کشورهای جنوب که ممکن است نتوانند به‌طور مساوی از فرصت‌های تجاری بهره‌مند شوند.

4. اقتصاد شبکه‌ای: تحول جدید در ساختارهای اقتصادی

4.1. تعریف اقتصاد شبکه‌ای

اقتصاد شبکه‌ای نوعی نظام اقتصادی است که بر پایهٔ فناوری‌های دیجیتال، داده‌ها و پلتفرم‌های آنلاین شکل می‌گیرد. در این نظام، ارزش نه از طریق تولید فیزیکی کالاها بلکه از طریق ارتباطات، تبادل داده‌ها و تعاملات میان کاربران و شرکت‌ها ایجاد می‌شود. شرکت‌های فناوری‌محور مانند گوگل، آمازون، فیس‌بوک و شرکت‌های دیگری که بسترهای ارتباطی را فراهم می‌کنند، نقش رهبری را در این اقتصاد به‌دست می‌گیرند.

4.2. مزایای اقتصاد شبکه‌ای

• دسترسی جهانی به بازار: شرکت‌های کوچک می‌توانند با استفاده از پلتفرم‌های دیجیتال به‌سرعت به مشتریان در سرتاسر جهان دسترسی پیدا کنند؛ نیازی به حضور فیزیکی در هر کشور ندارند.
• کارآمدی بالاتر: تجزیه‌وتحلیل بزرگ‌داده‌ها (Big Data) به شرکت‌ها اجازه می‌دهد تا تصمیمات دقیق‌تری بر پایهٔ الگوهای رفتاری مصرف‌کنندگان اتخاذ کنند.
• بهبود خدمات عمومی: دولت‌ها می‌توانند از پلتفرم‌های دیجیتال برای ارائه خدمات بهداشتی، آموزشی و زیرساختی به‌صورت مؤثرتر استفاده کنند.

4.3. چالش‌های اقتصاد شبکه‌ای

• حفظ حریم خصوصی: جمع‌آوری و پردازش داده‌های شخصی کاربران می‌تواند خطر نقض حریم خصوصی و سوءاستفاده از اطلاعات را به‌همراه داشته باشد.
• حاکمیت دیجیتال: تعیین قوانین مناسب برای حفاظت از داده‌ها، مقررات رقابتی و جلوگیری از انحصارهای دیجیتال از مسائلی اساسی است که باید به‌صورت بین‌المللی تنظیم شود.
• تبعیض دیجیتالی: دسترسی نابرابر به اینترنت و فناوری‌های نوین می‌تواند شکاف بین جوامع پیشرفته و در حال توسعه را تشدید کند؛ این مسأله نیازمند برنامه‌ریزی برای زیرساخت‌های ارتباطی در تمام نقاط جهان است.

5. سؤال اساسی: آیا بشر می‌تواند “دروازه‌های جهانی شدن” را بگشاید؟

برای پاسخ به این سؤال باید عوامل زیر را در نظر گرفت:

5.1. نقش ارمان‌گرایی و فرهنگ مشترک

اگر جوامع مدنی بر پایهٔ ارزش‌های انسانی همچون عدالت، همبستگی و پایداری شکل بگیرند، می‌توانند فشار مردمی برای اصلاح ساختارهای ناعادلانهٔ جهانی را اعمال کنند. این ارمان‌گرایی می‌تواند به‌صورت جنبش‌های بین‌المللی، کنوانسیون‌های محیط‌زیستی، توافق‌نامه‌های بهداشتی و پروژه‌های توسعه‌پذیر تجلی یابد.

5.2. مسیرهای عملی برای گشایش دروازه‌ها

1. تقویت همکاری‌های چندجانبه
   • نهادهای بین‌المللی مانند سازمان ملل، سازمان بهداشت جهانی (WHO) و WTO باید به‌عنوان سکوی مذاکراتی برای حل مشکلات اقتصادی، بهداشتی و زیست‌محیطی عمل کنند.
2. سرمایه‌گذاری در آموزش دیجیتال
   • ارتقای مهارت‌های فناورانه در سراسری، به ویژه در کشورهای در حال توسعه، نیروی کار آماده برای اقتصاد شبکه‌ای می‌سازد و به‌این‌سان فرصت‌های شغلی جدید ایجاد می‌شود.
3. حمایت از نوآوری‌های بومی
   • استارت‌آپ‌ها و شرکت‌های کوچک محلی باید از طریق صندوق‌های سرمایه‌گذاری، مشوق‌های مالی و تسهیلات قانونی حمایت شوند تا وابستگی به فناوری‌های خارجی کاهش یابد.
4. توسعه چارچوب‌های قانونی شفاف
   • قوانین حفاظت از داده‌ها، مقررات ضد انحصار دیجیتال، استانداردهای کاری برای کارگران دیجیتال و حقوق مصرف‌کننده باید به‌صورت واضح تعریف شده و اجرا شوند.
5. پیشنهادات زیست‌محیطی و بهداشتی
   • گسترش پروژه‌های جهانی برای مبارزه با بیماری‌های واگیردار، کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و سازگار‌سازی با تغییرات آب و هوایی می‌تواند حس همبستگی و مسئولیت‌پذیری مشترک را تقویت کند.

5.3. بازگشت به هدف نهایی

“دروازه‌های جهانی شدن” در واقع سازوکارهایی برای تبادل آزاد، همکاری‌های مشترک و ایجاد فرصت‌های برابر برای همه کشورها هستند. اگر این سازوکارها با رویکردی عادلانه، شفاف و مبتنی بر ارزش‌های انسانی طراحی شوند، می‌توان امید داشت که جهان به مرحله‌ای برسد که نه‌تنها اقتصاد به‌صورت شبکه‌ای عمل کند، بلکه جوامع نیز به‌عنوان یک نهاد مشترک در مسیر پیشرفت، صلح و پایداری همگام شوند.

6. جمع‌بندی نهایی

• جهانی‌سازی یک پدیده چندبعدی است که نه تنها در حوزهٔ تجارت و سرمایه‌گذاری، بلکه در زمینهٔ فرهنگ، سیاست، محیط‌زیست و فناوری تأثیر دارد.
• WTO به‌عنوان نهاد نظارتی تجارت بین‌المللی، هدف ارتقای زندگی مردم، ایجاد فرصت‌های شغلی و بهبود توزیع منابع را دنبال می‌کند؛ اما برای حفظ عدالت، باید به معایب و فشارهای ناشی از این نظام نیز توجه کرد.
• اقتصاد شبکه‌ای به‌عنوان قدم بعدی در تحول اقتصادی، فرصت‌های جدیدی برای رشد، نوآوری و ارتقای خدمات عمومی فراهم می‌کند؛ در عین حال چالش‌هایی مانند حفظ حریم خصوصی، برابری دیجیتالی و تنظیم قوانین مناسب پیش روی ما می‌گذارند.
• امکان گشایش “دروازه‌های جهانی شدن” وجود دارد؛ اگر تمام بازیگران—دولت‌ها، شرکت‌های خصوصی، جامعه مدنی و شهروندان—با همدلی‌ای بر پایهٔ ارزش‌های انسانی و اصول عدالت، به‌سوی ایجاد ساختارهای شفاف، همدلانه و پایدار حرکت کنند.

در نهایت، اگر بتوانیم از فناوری‌های نوین به‌صورت معقول استفاده کنیم، مقررات منصفانه‌ای اعمال کنیم و به مسألهٔ توزیع عادلانهٔ مزایا و هزینه‌های جهانی‌سازی توجه کنیم، می‌توانیم جهانی بسازیم که نه‌تنها برای افراد، بلکه برای کل سیاره‌مان پایدار، عادلانه و شفاف باشد.

منبع:  UNCTAD -  WTO